Shahu, historik e referenca

Shahu mendohet se vjen nga veri-perendimi i Indise, koha e Perandorise Gupta. Ne Europe haset ne shek. 9-te. Ne 1200 rregullat permiresohen. Ne 1475 mbreteresha behet guri me i fuqishem ne loje. Libri i pare “Perseritje te Dashurise e Artit te te Luajturit Shah” eshte nga Ruiz Ramires De Lucena  murg Spanjoll, me 1497, ne Salamange. 

Kush ka lexuar novelen e Cvajgut, per lojen e shahut, kujton se si Doktori i mbyllur per shume vite ne burg, ku ka perdorur shahun si nje mjet per te ruajtur mendjen, mposht nje kampion shahu qe eshte shume agresiv dhe pa- edukate, nje nga pershkrimet me brilante te Cvajkut. Kush do ta lexoje sot, ja rekomandoj e nuk do zhgenjehet. Stefan Cvajg eshte mjeshter i pershkrimit te dramatikes njerezore.

Ne Anglisht mund ta kerkoni si The Royal Game  or Chess Story, ne Gjermanisht titullohet Schacnovelle. Stefan Zweig. Ka disa kampione te medhenj ne keto 2 shekujt e fundit wilhelm steinitz, emanuel lasker, jose raul capablanca, alexander alekhine, mikhail botvinnik, mikhail tal, tigran petrosian, bobbys fisher, karpov e kasparov etj. Read here: A galaxy of great champions

• Ne Shek XVIII, Filidori muzikant nga profesioni, zbuloi fuqine e ushtareve  dhe shahu mori zhvillim, duke u luajtur kudo neper shtepi, klube e kafene.  
• Ne 1951 turnamenti i pare i organizuar nga Hovard Stanton,u be ne Londer  titullin e fitoi nje shahist Gjerman, Adolf Andersen.
• Thuhet se Car Nikolla II ju dha titullin, Mjeshter i Madh shahu disa lojtareve ne 1914, por kjo nuk eshte e e verifikuar
• Kampionati i I-re i shahut per femra u be ne 1927, ku fitoi Cekja Vera Mencik.

Kush e ka luajtur Shahun me Teori (by the book) kujton gjigantet e kesaj loje magjike. Agresivitetin e Shtejnicit, intuiten dhe fuqine matematikore te Laskerit, kampionin me afatgjate per 27 vjet (!) Mozartin e Shahut Modern – Kapablanken,  Aljekinin solid qe humbi vec 7 ndeshje ne 238, trurin analitik te Botvinikut madheshtor, sakrificat e imagjinaten e Talit, durimin e Petrosianit, per te ardhur tek gjenerata e re, e Spaskit dhe Fisherit, Karpovit a Kasparovit, Kramnik e Anand.

Ne periudhen ndermjet dy lufterave boterore nje rryme e re, te quajturit hipermodernistet ( Reti e Nimzovici) mbeshteti menyren e lojes se kontrolluar ne distance, ku i lejohej kundershtarit te zinte qendren me ushtare e me pas goditej nga te gjitha anet.
Pasi vdiq Aljekini, u kerkua nje kampion i botes pas Luftes 2-te Boterore, Rusi Botvinik fitoi me 1948, duke filluar nje epoke te dominimit Sovjetik per gati dy dekada e gjysme.

Ne1961, FIDE (Federata Boterore e Shahut) hoqi rregullin qe kampioni qe humb ka te drejte per ndeshje tjeter, me 1972 zhvillohet e quajtura Loja e Shekullit ndermjet Sparksit e te parit, jo-Sovjetik, pretendent per titull kampion, Bobi Fisher, i SHBA-se. Ky i fundit fiton nje beteje maratone. 

Por me 1975, Fisheri ekcentrik refuzon te mbroje titullin ndaj te riut Karpov, i cili fiton me aforfe (default) te cilin e humb ne 1985, kur shperthen ne skene  Azerbaxhanasi, Gary Kasparov. 

Sistemi i titujve dhe pikeve sipas FIDE-s

• Mjeshter i Madh (Grandmaster or Intern. Grandmaster) per lojtaret e rangut boteror. Para se FIDE te jape kete duhet Koeficenti ELO mbi 2500, e te pakten 3 rezultate te mira ne turnamente nderkombetare.
• Mjeshter Nderkombetar (IM Tnternational Master) ELO duhet te jete minimum 2400.
• Mjeshter i FIDE-s (FM Fide Master) ELO ne minimum duhet te jete 2300.
• Kandidat Mjeshter (CM Candidate Master) me ELO te pakten 2200.

Titujt jane te hapur por ka titujt te vecante, si pershembull Grua Mjeshtre e Madhe, ne 1978 e mori Nona Gaprindashvili, shumica e grave ne 10-shen e pare, ne 2006, paten tituj pa kufizim gjinor.

8½  - 12½ Ndeshja e Shekullit, Boris Spaski v Bobi Fisher ne Rjekjavik, Islande (Laugardalshöll arena in Reykjavík, Iceland, Match of the Century1972)  DBMI_2017